Боб Дылан: не варта браць яго занадта сур’ёзна

Боб Дылан сёння дасягае мяжы 85 гадоў. Гэты юбілей, зразумела і абгрунтавана, непазбежна прыцягне шэраг урочистых святкаванняў, акадэмічных разважанняў пра яго літаратурны вагу і пахвалы як «прафета ў пакалення» ці як сур’ёзнага стража Вялікай амерыканскай песеннай кнігі. Аднак пяцьдзясят гадоў інтэрпрэтацыі творчасці Дылана павінны навучыть нас, што «менестрэль» не любіць агiяграфіі, бо яны часта рызыкуюць прапусціць мішэнь з-за фундаментальнай памылкі: браць яго занадта сур’ёзна.

Сціснуць Дылана да фігуры, якая з’яўляецца проста манументальным постакам,意味 бы абмяжоўваць жыўнюю сок у яго творчасці: Дылан — не толькі прарок фолку; ён трікстэр, майстар абсурду і гротэску. З самага старту ў клубах Грынвіча-Віллідж Дылан гумар і іранія былі не проста колерам, а стратэгіямі рыторыкі, абаронай і выплюскваннем для расказвання рэальнасці. І іх нельга ігнараваць.

Гумар у ДНК

Каб зразумець камічную складовую Дылана, трэба вярнуцца да яго музычнага ДНК. Перш чым раскрыць французскі сімвалізм або Beat Generation, юны Роберт Зіммэрман выпашаўся з традыцыі фолк і блюз Амерыкі, дзе вострая кемлівасць і перабольшванне (tall tales, папулярныя казкі, тыповыя для фальклору амерыканскай мяжы) складаюць аснову.

Галоўным транспарцёрам гэтай першай фазе быў Talking Blues, форма паўбалады, зробленная знаёмай Вуди Гатры. У such песнях як Talkin’ John Birch Paranoid Blues (1962) або Motorpsycho Nitemare (1964) Дылан выкарыстоўвае політычную сатыру і штодзённы сюррэалізм, каб развязаць параною супраць камунізму Амерыкі маккартызму і практыкугагося вартага сяльца. Падыход чыста slapstick (жанр камедыі на аснове фізічнага і візуальнага перабольшвання, як у Чарлі Чапліне, Стэнлі і Оллі або Бастэр Кітон): галоўны персанаж — збіты абантэр, які шукае камуністаў пад ложкам або ўцякае з фермы, гнаны зневажаным тестем з пісталетам як у немым фільме. Гэта таксама спосаб дэманстраваць праtest: там, дзе палітычная песня рызыкуе маразмальнай дактрыннасцю, Дылан ідзе шляхам дыверыі.

Well, I got up in the mornin’ I looked under my bed
I was lookin’ every places for them gol-darned Reds
Looked behind the sink, and under the floor
Looked in the glove compartment of my car
Couldn’t find any

Look behind the cloths, behind the chair
Lookin’ for them Reds everywhere
I looked way up my chimney hole
Even looked deep inside my toilet bowl
They got away

Электрычны перыяд і каустычная іранічнасць

У 1965—1966 гадах, з трылогіяй Bringing It All Back Home, Highway 61 Revisited і Blonde on Blonde, гумар Дылана праходзе мутaцыю хімічную і літаратурную. Пад уплывам псіхадэлічных рэчываў, чытання Рымбо і напружання славы, камічнасць становіцца каустычнай, розумна-інтэлектуальнай і глыбока іранічнай.

Іраніца ператвараецца ў зброю самазабароны супраць прэсы і фанатаў, якія патрабуюць ад яго месіянскіх адказаў. Знакамітыя прэс-канферэнцыі 1965 года сталі авангарднымі камічнымі выступленнямі: запамятальная сцэна, калі ён адказвае журналісту, кажучы, што яго галоўнае пасланне — “трымаць чыстую кашулю і сачыць за адкрытымі вокнамі”. У песнях гэта перакладаецца ў сюррэалізм пікаса. У Bob Dylan’s 115th Dream адкрыццё Амерыкі перапісваецца як вар’ятнае падарожжа, у якім капітан Араб (які ўзгадвае Ахаб з Moby Dick) сустракаецца з паліцыяй, парковачнікамі-абмежавачамі і вар’яцкімі рэстараншчыкамі.

У Leopard-Skin Pill-Box Hat Дылан насмешліва ставіцца да ступені статусу буржуазнага лакальнага, перакручваючы жанчыну як аксэсуар моды. Тон не з’яўляецца маральнай крытыкай, а вясёлай і бескампрамісна явяцтоўнаю канстатацыяй абсурду. У Tombstone Blues мішэнямі становяцца дзяржаўныя ўладамі, вайна і культура акадэмія. Тэкст збірае гістарычныя, міфічныя і паўсядзённыя фігуры ў вірнi нонсэнсу — каб крытыкаваць амерыканскую іпохрытыю, сістэму і трывожнасць эпохі, удараць па сацыяльных звычках і карупцыі ўлады.

Гротысты густ

Працуючы над сваёй дыскімі, гумар Дылана ідзе паступова да гроцтэску. Калі вызначаць grottesco (з пункту гледжання літаратурнай крытыкі, ад Міхаіла Бахціна да Вольфганга Кайзера) як спалучэнне страшнага і смеху, яднанне велічнага і бур’яну цела, тады сусвет Дылана насычаны гэтай практыкай. Такі тэкст як Desolation Row (1965) або ўвесь Masked and Anonymous (2003) працуюць як гіганцкія баткаўтнікі Бахціна. Персанажы гістарычныя, літаратурныя і біблейскія (Аліса ў чарадзей, Эйнштайн, переведзены як Робін Гуд, Лісмінг Ракі, Фантом Аперы) вырываюцца са свайго паважнага кантэксту і ўстаўляюцца ў цырк фрыкаў.

Гэты смак да гротэску з’яўляеццa моцна ў позніх творах Дылана. У Rough and Rowdy Ways (2020), асабліва ў кампазіцыі My Own Version of You, Дылан усталёўвае сябе як бясшчасны навукоўнік-па ўсмiшкі, падобны да Фрэнкэнштэйна, які наведваецца на пахавальныя залы, каб «стварыць сваю версію» ідэальнага чалавека, змешваючы цытаты Шэксіпіра, цыгарэтныя пачкі і персанажа-макцяра як мікраплык.

Прыкладам дасканала, як гумар Дылана можа стаць складанай навукова-філалагічнай структурай, з’яўляецца Highlands, завяршаючы 16-хвілінны трэек з альбома Time Out of Mind (1997). Хоць альбом шырока ўспрымаецца як змрочная дактрына пра смерць, ізаляцыю і канец любові, менавіта ў сярэдзіне гэтай маркотнай атмасферы Дылан дадае працяглую камічную секвенцыю, дзе адбываецца дыялог у баксоўскім раёне Бостанскага рэстарана. Узаемадзеянне паміж апавядальнікам і цырульніцай — гэта майстэрства гумару на аснове нязразумення: герой просіць яйкі, а цырульня адказвае, што такія яйкі не робяць. Яна абвінавачвае яго ў тым, што ён не чытае сучасных аўтараў, і просіць намаляваць ёй партрэт. Ён малюе жанчыну з крэслам, прывязаным да галавы. Далей дыялог ператвараецца ў вострыя і халодныя каментарыі, якія нагадваюць абсурднасць театру Бекета. Гэты камічны ўстаўной элемент не зьмірае трагізм альбома; наадварот — ён узмацняе яго праз кантраст. Гумар становіцца адзінай магчымай рэакцыяй на старэнне і пагранічнасць гарадской рэчаіснасці.

Уцякаць ад залатой вязніцы

Узводзячы вынікі, можна сказаць, што Боб Дылан ўсё жыццё імкнецца ўцяліць з залатой вязніцы Вышэйшай культуры. Каб гэта зразумець, трэба прыняць уласнасьць яго таленту як неадназначнага. Хто шукае ў ім толькі філосафа ці палітычнага актывіста, той застанецца пастаянна расчараваны яго здзіўленнямі, яго каляднымі песнямі (Christmas in the Heart, выкананымі з штучна фальшаватай іранічнай манерай), яго рэкламай для Victoria’s Secret або яго змрочанымі маўчаннямі.

Злыя<|vq_3387|>